Lymfoedeem aan de benen: herkennen en verlichten

Een been dat steeds wat zwaarder aanvoelt, een schoen die ineens strakker zit of een enkel die zichtbaar dikker wordt: het kunnen vroege signalen zijn van lymfoedeem. Bij lymfoedeem kan het lymfestelsel vocht niet goed genoeg afvoeren, waardoor vocht zich ophoopt in het weefsel.

Lymfoedeem is vaak een chronische aandoening. Het verdwijnt niet altijd volledig, maar met de juiste behandeling en dagelijkse verzorging kunnen klachten vaak wel beter onder controle worden gehouden. In dit artikel lees je wat lymfoedeem is, hoe je het kunt herkennen, wat het verschil is met lipoedeem en welke rol compressie en huidverzorging spelen.

1. Wat is lymfoedeem?
2. Hoe herken je lymfoedeem aan de benen?
3. Waardoor ontstaat lymfoedeem?
4. Wat is het verschil tussen lymfoedeem en lipoedeem?
5. Is lymfoedeem te genezen?
6. Wat kun je zelf doen bij lymfoedeem?
7. Huidverzorging bij lymfoedeem is extra belangrijk
8. Compressiekousen bij lymfoedeem
9. Wanneer naar de huisarts?
10. Veelgestelde vragen over lymfoedeem
11. Kort samengevat

Wat is lymfoedeem?

Door je hele lichaam loopt naast het bloedvatenstelsel ook een netwerk van lymfevaten. Dit lymfestelsel voert onder andere overtollig vocht uit de weefsels af.

Wanneer lymfevaten of lymfeklieren beschadigd, verwijderd of minder goed ontwikkeld zijn, kan het lymfevocht niet goed genoeg worden afgevoerd. Het blijft dan in het weefsel achter. De zwelling die hierdoor ontstaat, noemen we lymfoedeem.

Lymfoedeem kan voorkomen in een arm, been of een ander deel van het lichaam. In dit artikel richten we ons vooral op lymfoedeem in de benen.

Hoe herken je lymfoedeem aan de benen?

Lymfoedeem begint niet altijd met een duidelijk zichtbaar dik been. In een vroeg stadium kunnen de klachten nog subtiel zijn.

Signalen die je kunt opmerken zijn bijvoorbeeld:

• een zwaar, vol of gespannen gevoel in je been;
• een enkel, voet of onderbeen dat dikker wordt;
• schoenen, sokken of kleding die strakker beginnen te zitten;
• afdrukken van sokken of schoenen in de huid;
• een huid die gespannen aanvoelt;
• een deukje dat tijdelijk zichtbaar blijft nadat je met een vinger op de zwelling hebt gedrukt.

Dat laatste wordt ook wel pitting oedeem genoemd. Vooral in een vroeg stadium van lymfoedeem kan de zwelling nog zacht zijn en een afdruk achterlaten. Naarmate de aandoening langer bestaat, kan het weefsel harder en de huid dikker worden.

Een zwaar of strak gevoel kan soms zelfs aanwezig zijn voordat je duidelijke zwelling ziet. Heb je een verhoogd risico op lymfoedeem en merk je zulke veranderingen? Bespreek ze dan met je arts of behandelaar.

Waardoor ontstaat lymfoedeem?

Er bestaan grofweg twee vormen: primair en secundair lymfoedeem.

Primair lymfoedeem

Bij primair lymfoedeem is het lymfestelsel vanaf de geboorte niet volledig normaal aangelegd. Er kunnen bijvoorbeeld minder lymfevaten aanwezig zijn of ze functioneren minder goed.

De klachten hoeven niet direct na de geboorte zichtbaar te zijn. Soms ontstaat het lymfoedeem pas later in het leven.

Secundair lymfoedeem

Secundair lymfoedeem ontstaat doordat een eerder normaal werkend lymfestelsel beschadigd raakt.

Dat kan bijvoorbeeld gebeuren:

• na een operatie waarbij lymfeklieren zijn verwijderd;
• na bestraling in een gebied waar lymfeklieren liggen;
• door beschadiging of blokkering van lymfevaten;
• na bepaalde infecties of andere aandoeningen.

Lymfoedeem na een operatie of bestraling kan direct ontstaan, maar soms verschijnen de klachten pas maanden of zelfs jaren later.

Niet iedereen die een operatie of bestraling heeft gehad, krijgt lymfoedeem.

Wat is het verschil tussen lymfoedeem en lipoedeem?

Lymfoedeem en lipoedeem zijn niet hetzelfde, hoewel beide aandoeningen ervoor kunnen zorgen dat benen dikker worden.

Bij lymfoedeem ontstaat de zwelling doordat het lymfestelsel vocht niet goed genoeg kan afvoeren.

Bij lipoedeem is er sprake van een chronische aandoening waarbij vetweefsel zich afwijkend verdeelt, meestal symmetrisch over beide benen. Lipoedeem kan daarnaast gepaard gaan met pijn, gevoeligheid en gemakkelijk blauwe plekken krijgen.

Het onderscheid is niet altijd eenvoudig zelf te maken. Soms kunnen beide aandoeningen bovendien tegelijk voorkomen.

Is lymfoedeem te genezen?

Lymfoedeem is meestal een chronische aandoening. Dat betekent dat er doorgaans geen eenvoudige behandeling is waarmee het definitief verdwijnt.

Dat betekent gelukkig niet dat je niets kunt doen. Een gespecialiseerde behandeling kan helpen om zwelling te verminderen, verdere vochtophoping tegen te gaan en klachten beter beheersbaar te maken. Behandeling kan bestaan uit compressie, beweging, huidverzorging en in sommige situaties manuele lymfedrainage.

Hoe eerder lymfoedeem wordt herkend en behandeld, hoe beter de klachten vaak onder controle kunnen worden gehouden.

Wat kun je zelf doen bij lymfoedeem?

De behandeling hoort altijd afgestemd te worden op jouw situatie. Daarnaast zijn er dagelijkse gewoonten waarmee je zelf kunt helpen om je benen en huid goed te verzorgen.

Blijf in beweging

Je spieren helpen bij het verplaatsen van vocht door het lichaam. Regelmatige, rustige beweging kan daarom onderdeel zijn van de behandeling van lymfoedeem.

Wandelen, fietsen en zwemmen kunnen bijvoorbeeld geschikte activiteiten zijn, afhankelijk van je situatie. Een oedeem- of fysiotherapeut kan adviseren welke beweging voor jou geschikt is.

Voorkom lang stilzitten of staan

Heb je lymfoedeem aan de benen, probeer dan waar mogelijk lange periodes van volledig stilzitten of staan te onderbreken.

Even lopen, je enkels bewegen of je houding regelmatig veranderen houdt de spieren actief.

Draag goed passende schoenen

Wanneer je voet of enkel opzwelt, kunnen schoenen gedurende de dag strakker gaan zitten. Kies daarom voor schoenen die goed passen en nergens knellen of schuren.

Blaren en wondjes wil je bij lymfoedeem juist zoveel mogelijk voorkomen.

Huidverzorging bij lymfoedeem is extra belangrijk

Goede huidverzorging is bij lymfoedeem geen bijzaak.

Door vochtophoping kan de huid kwetsbaarder worden. Een droge of gebarsten huid en kleine wondjes maken het gemakkelijker voor bacteriën om de huid binnen te dringen. Daardoor neemt de kans op een huidinfectie zoals wondroos toe.

Daarom is het verstandig om:

• je huid dagelijks te controleren op wondjes, blaren en kloofjes;
• de huid schoon en goed droog te houden, vooral tussen de tenen;
• een droge huid regelmatig in te smeren met een geschikte verzorgende crème;
• wondjes schoon te maken en te beschermen;
• voorzichtig te zijn bij het knippen van nagels;
• voetschimmel en andere huidproblemen tijdig te behandelen;
• schoenen te dragen die goed passen en niet schuren.

Krijg je plotseling een rode of donker verkleurde, warme, pijnlijke en snel dikker wordende plek op je been, eventueel met koorts of rillingen? Dat kan passen bij wondroos. Neem dan direct contact op met je huisarts.

Compressiekousen bij lymfoedeem

Compressie is een belangrijk onderdeel van de behandeling van lymfoedeem.

Door druk van buitenaf op het been kan compressie helpen om vocht uit het weefsel af te voeren en nieuwe vochtophoping zoveel mogelijk tegen te gaan. Compressie wordt vaak gecombineerd met beweging, huidverzorging en eventueel gespecialiseerde massage.

Maar bij lymfoedeem is het belangrijk om niet zomaar zelf een compressiekous uit te kiezen.

De benodigde druk, maat en het type kous hangen af van onder andere de ernst en plaats van het oedeem. Een huidtherapeut, oedeemtherapeut of andere gespecialiseerde behandelaar kan beoordelen welke compressie geschikt is en de kous correct laten aanmeten. Een verkeerd passende kous kan juist problemen geven.

Sockwell compressiekousen zijn bedoeld voor algemene ondersteuning van de benen en zijn geen vervanging voor medisch aangemeten therapeutische elastische kousen bij lymfoedeem.

Wil je algemene compressiekousen bekijken voor ondersteuning bij bijvoorbeeld vermoeide of licht gezwollen benen? Bekijk dan onze compressiekousen. Heb je (mogelijk) lymfoedeem, laat je dan eerst adviseren door een gespecialiseerde behandelaar.

Wanneer naar de huisarts?

Laat aanhoudende of onverklaarde zwelling van een been beoordelen door je huisarts, zeker wanneer de zwelling niet vanzelf verdwijnt.

Neem ook contact op wanneer:

• één been steeds dikker wordt;
• je een zwaar of gespannen gevoel blijft houden;
• je huid merkbaar verandert of harder wordt;
• je klachten ontstaan na een operatie of bestraling waarbij lymfeklieren betrokken waren;
• je niet weet waardoor de zwelling wordt veroorzaakt.

Neem direct contact op met je huisarts wanneer je been plotseling rood of donker verkleurt, warm en pijnlijk wordt of de zwelling snel toeneemt, vooral wanneer je je ziek voelt of koorts krijgt. Dit kan wijzen op een infectie zoals wondroos.

Bij plotselinge zwelling van één been kan bovendien ook een andere oorzaak spelen, zoals een trombosebeen. Laat plotselinge of pijnlijke zwelling daarom altijd beoordelen.

Veelgestelde vragen over lymfoedeem

Hoe begint lymfoedeem in het been?

Lymfoedeem kan heel geleidelijk beginnen. Je been kan zwaar, vol of gespannen aanvoelen en je schoen of sok kan strakker zitten dan normaal. Later kan zichtbare zwelling ontstaan. In een vroeg stadium kan er na het indrukken van de huid tijdelijk een deukje achterblijven.

Kan lymfoedeem vanzelf verdwijnen?

Lymfoedeem is meestal een langdurige aandoening en verdwijnt doorgaans niet vanzelf. Met de juiste behandeling kan de zwelling vaak wel worden verminderd en kunnen klachten beter onder controle worden gehouden.

Wat is het verschil tussen lipoedeem en lymfoedeem?

Bij lymfoedeem kan het lymfestelsel vocht niet voldoende afvoeren. Bij lipoedeem gaat het om een chronische afwijking van het vetweefsel, meestal in beide benen. Lipoedeem gaat vaak ook gepaard met pijn, gevoeligheid en gemakkelijk blauwe plekken krijgen.

Welke kousen heb je nodig bij lymfoedeem?

Welke compressie geschikt is, hangt af van jouw klachten en de ernst van het lymfoedeem. Laat een therapeutische compressiekous daarom altijd beoordelen en aanmeten door een gespecialiseerde behandelaar, zoals een huidtherapeut of oedeemtherapeut. Koop bij vastgesteld lymfoedeem niet op eigen initiatief een willekeurige compressiekous.

Kort samengevat

Lymfoedeem ontstaat wanneer het lymfestelsel vocht niet goed genoeg kan afvoeren. Daardoor kan vocht zich ophopen in bijvoorbeeld de voet, enkel of het onderbeen. Vroege signalen zijn onder andere een zwaar of gespannen gevoel, strakker zittende schoenen en lichte zwelling.

Lymfoedeem is vaak chronisch. De behandeling draait daarom niet om een snelle oplossing, maar om het zo goed mogelijk onder controle houden van de klachten. Compressie, beweging en goede huidverzorging spelen daarbij een belangrijke rol.

Denk je dat je lymfoedeem hebt? Laat de oorzaak van de zwelling dan beoordelen door je huisarts en laat je zo nodig doorverwijzen naar een huidtherapeut, oedeemtherapeut of andere gespecialiseerde behandelaar.

Bronnen: Thuisarts.nl, Cancer Research UK, NHS en Nederlandse Vereniging van Huidtherapeuten.

Dit artikel bevat algemene informatie en vervangt geen medisch advies. Heb je aanhoudende, toenemende of onverklaarde zwelling of andere klachten? Neem dan contact op met je huisarts of behandelaar.